|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.311. अध्यायः 311
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति साङ्ख्यप्रतिपादकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
जनक उवाच। 12-311-0x(6495)(78025)
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम्॥ 12-311-1(78026)
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः॥ 12-311-2(78027)
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम्।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ॥ 12-311-3(78028)
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः॥ 12-311-4(78029)
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह॥ 12-311-5(78030)
वसिष्ठ उवाच। 12-311-6x(6496)
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे॥ 12-311-6(78031)
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः॥ 12-311-7(78032)
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा॥ 12-311-8(78033)
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः॥ 12-311-9(78034)
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः॥ 12-311-10(78035)
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः॥ 12-311-11(78036)
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम्।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः॥ 12-311-12(78037)
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः॥
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि॥ 12-311-13(78038)
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः॥ 12-311-14(78039)
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते॥ 12-311-15(78040)
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः॥ 12-311-16(78041)
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत्।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः॥ 12-311-17(78042)
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्॥ 12-311-18(78043)
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः॥ 12-311-19(78044)
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान्।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि॥ 12-311-20(78045)
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम्॥ 12-311-21(78046)
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते॥ 12-311-22(78047)
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः॥ 12-311-23(78048)
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः॥ 12-311-24(78049)
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम्।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम्॥ 12-311-25(78050)
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम्॥ 12-311-26(78051)
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम॥ 12-311-27(78052)
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम्।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः॥ 12-311-28(78053)
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च॥ 12-311-29(78054)
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः॥ 12-311-30(78055)
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना॥ 12-311-31(78056)
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा॥ 12-311-32(78057)
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत्॥ 12-311-33(78058)
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम्॥ 12-311-34(78059)
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान्।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्॥ 12-311-35(78060)
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति॥ 12-311-36(78061)
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम्॥ 12-311-37(78062)
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते॥ 12-311-38(78063)
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः॥ 12-311-39(78064)
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः॥ 12-311-40(78065)
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम्।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम्॥ 12-311-41(78066)
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम्।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते॥ 12-311-42(78067)
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः॥ 12-311-43(78068)
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः॥ 12-311-44(78069)
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत॥ 12-311-45(78070)
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत्॥ 12-311-46(78071)
न त्वेवं वर्तमानानामवृत्तिर्विद्यते पुनः।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम्॥ 12-311-47(78072)
पश्येरन्नेकमतयो न सम्पक्तेषु दर्शनम्।
तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम्॥ 12-311-48(78073)
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात्।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः॥ 12-311-49(78074)
सर्वमवर्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते॥ ॥ 12-311-50(78075)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥ 311॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-311-3 अक्षरक्षरयोरुक्तमिति ट. पाठः। अक्षरक्षरयोगेन त्वयेति थ. पाठः॥ 12-311-7 तत्रापि विविधमिति ड. थ. पाठः॥ 12-311-9 विकारं नाभियुज्जीतेति ड. थ. पाठः। त्रिकालं नाभियुज्जीतेति झ. पाठः॥ 12-311-10 मनसात्मनीति ट. पाठः॥ 12-311-12 द्रुतं ह्यदीनेति ध. पाठः॥ 12-311-19 दृष्टेति कथ्यत इति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-311-21 यं पश्यन्ति महात्मान इति ट. ध. पाठः॥ 12-311-41 तथा तत्वं तथेश्वरमिति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-311-47 विद्यते क्षरभावत्वं यो नैवं वेत्ति पार्थिव इति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-311-49 न सर्वस्य प्रबोध नादिति ध. पाठः॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|